गाईसँग फतुरीको अजिब दोस्ती, तीन पुस्तादेखि घरमा पालिन्छ गाई

फतुरी यादवको घरमा तीन पुस्तादेखि गाइपालन भइरहेको छ त्यो पनि पुरै लोकल तर अब चौथो पुस्ताले त्यसलाई निरन्तरता दिन्छ कि दिँदैन भनि चिन्ता उहाँलाई छ । फतुरी यादवको घर सिरहाको करहर्वा हो । उहाँ कट््टु लगाउनु सिक्नु भएको थिएन, त्यहीबेला देखि मामाको (औरही) घरमा बस्न थाल्नु भएको थियो । (अहिले औरही गाउपालिकमा करहर्वा पर्दछ) फतुरी यादवलाई थाह पनि छैन कि उहाँ कति वर्षको उमेरदेखि गाईको पछि पछि हिड्न थाल्नु भएको थियो ।

गाईको पछि पछि हिड्ने फतुरी यादव अहिले गाईको अगुवा हुनुभएको छ । गाउँमा गाईको जानकारमध्येमा पर्नुहुन्छ उहाँ । गाउँघरमा गाईलाई केही भयो भने उहाँलाई नै बोलाउँछन् । गाई ब्याउनमा कुनै समस्या भयो भने मान्छे डाक्टर कहाँ होइन, फतुरीको घर पुग्छन् मान्छेहरु । उहाँले गाईलाई हेर्ने वित्तिकै त्यसको सबै कुरा थाह पाउनुहुन्छ । भोकाएको, रोग वा कुनै विमारी भएको, गाईले कुनै इच्छा देखाएको आदि सबै कुरा फतुरी यादवको नजरले थाह पाउँछ । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘म जहिलेदेखि जान्ने बुझ्ने भए त्यो बेलादेखि गाई चराइ रहेको नै आफूलाई पाए । म आफ्नो घर छाडेर मामा (सुभिया यादव) को घरमा बस्न थाले, र मामाको साथमा गाईको पछि पछि हिड्न थालेको आधा शताब्दीभन्दा बढी भयसक्यो ।’

फतुरी यादवको आमा–बुवाको चाहना थिएन कि छोरा मामाको घरमा बसोस् र गाइ चराओस् । छोरा आफ्नो घरमा बसेर घर व्यवहार हेरोस्, पढाई लेखाई गरोस् भने चाहना उहाँहरुको थियो । तर फतुरी यादवको लत (आदत) गाईमा बसि सकेको थियो । उहाँले गाईबाहेक अरु केही सोचिरहनु भएको थिएन । पढाइ लेखाई कुन चाराको नाम हो, उहाँलाई थाह थिएन र अहिले पनि छैन । तर ६० वर्षीय फतुरी यादवलाई गाईको सबै कुरा थाह छ । गाईसँग उहाँले कुरा गर्नुहुन्छ । गाईको भाषा फतुरीलाई थाह छ कि फतुरीको भाषा गाईलाई मात्र थाह छ । फतुरीलाई गाईसँग कुरा गरिरहनु हुन्छ तर अरुलाई त्यो कुरा थाह हुँदैन ।

फतुरीलाई उसको मामा सुभिया यादव पनि उहाँको घर पठाउन चाहनु हुन्थ्यो । यही बसोस् गाई चराओस् भन्ने थिएन तर फतुरी यादव आफै कहिले आफ्नो घर जाने चाहना देखाउनु भएन । कहिले काहीं जवरजस्ती पठाए पनि गएर फेरि भागेर मामा घरमा आइपुग्नु हुन्थ्यो । मामासँगै गाईको पछि पछि लाग्नु हुन्थ्यो । फतुरीको काम विहान कुस्ती खेल्नु र दिनभर गाई चराउनु थियो । गाई दुध खाने कुस्ती खेल्न थालेपछि फतुरी तागतबर थिए । उहाँ पहलमानी पनि खेल्नु हुन्थ्यो । उहाँ कुनै कुनै प्रतियोगितमा पनि भाग लिनुहुन्थ्यो । उहाँ पहलमान भएपनि उहाँ गाई चराउन छाड्नु भएन । गाई चराउँदा चराउँदै पहलमान भएपछि उहाँ पेस परिवर्तन गर्न सक्नु हुन्थ्यो त्यो सम्भावना पनि थियो तर उहाँले गाईको माया मार्न सक्नु भएन । गाईसँग उहाँको गहिरो दोस्ती भइसकेको थियो, मानौ उहाँ गाईविना बाँच्न सक्नु हुन्थेन ।

गाई पालनमा पुस्तान्तरण
फतुरी यादवका नाना (भुला यादव) ले ३० वटा भन्दा बढी लोकल गाई (स्थानीय) गाई पाल्नु भएको थियो । फतुरीको गाईमा कुनै मिसाबट हुँदैन । उहाँको गाई पुरै अरिजनल र रैथाने हुन् । ‘मेरा नानाभन्दा पहिला पनि कसैले त्यो घरमा गाई पाल्नु भएको थियो भन्ने कुरा मलाई थाह छैन, नानाले पाल्नु भएको कुरा मलाई थाह छ र याद पनि छ, फतुरी यादवले भन्नुभयो, नानाले गाई चराउनु हुन्थ्यो त्यो मैले पनि देखेको छु, विस्तारै विस्तारै मामाले चराउन थाल्नुभयो, अनि पछि मैले चराउन थाले, अहिले छोराहरु चराउन थालेका छन् तर अब छोराहरुले पनि यसलाई निरन्तरता दिन्छन् कि दिँदैनन् त्यसमा मलाई चिन्ता लागेको छ ।’

मेरो चाहना भनेको मेरा छोराहरुले पनि गाई नै पालोस्, गाई चराएर नै गुजारा गरोस् भनि रहेको छ तर उनीहरु गाईमा मन दिइरहेका छैनन् । छोराहरु विदेश गएर पैसा कमाउने चाहना देखिाइ रहेका छन्, उहाँले भन्नुभयो, मैले रोक्दा रोक्दै दुईजना छोरा विदेश गएर आइसके, अर्को कान्छो छोरा जाने कि जाने भनिरहेका छन्, तर मेरो इच्छा नजाओस् भनि रहेको छ ।’ विदेशमा जति कमाउँछन् त्यो भन्दा बढी आफूले गाईबाट नै कमाउने गरेको बताउँदै उहाँले किन हो कुनै छोराहरुलाई विदेशमै गएर कमाउन रहर जागेको छ, विदेशमा कति मेहनत गर्नुपर्छ त्यो कुरा थाह छ, त्यसको आधा मेहनत यहाँ गरे भने महिनामा लाखौ रुपियाँ कमाउन सक्छन् तर यो कुरा उनीहरुलाई कसरी बुझाउने भनि चिन्ता व्यक्त गरे ।

गाईबाट नगद
फतुरी यादवलाई छोराहरु विदेश जाने चिन्ता भन्दा पुस्तौदेखि पाल्दै आएको गाई हराउँछन् कि भनि चिन्ता छ । फतुरी यादवसँग अहिले पनि २०–२५ वटा गाई छन् । सिधा हिसाब गर्दा पनि उहाँको घरमा महिनाको ४० देखि ५० हजार रुपियाँ नगद आउँछन् । गाईपालन भन्ने वित्तिकै मान्छेको मस्तिष्कमा एउटा पिक्चर बन्छ, दूधको । गाई पालन नै दूध उत्पादनका लागि हुन्छ भनि धेरैको बुझाई छ तर फतुरी यादवको सोचाई एकदम फरक छ ।

उहाँले दूधसँग कुनै मतलब राख्नु भएको छैन । उहाँलाई मतलब छ त बाछा–बाछीसँग । बाछा–बाछीमा पनि उहाँले बाछालाई विशेष टार्गेटमा राख्नु भएको छ । बाछा नै उहाँको मुख्य आम्दानी हो । कहिले काहीं गाई अर्थात बाछी पनि बेच्नु हुन्छ तर त्यसमा त्यति पैसा आउँदैन । बाछामा जति पैसा आउँछ त्यति पैसा गाई वा बाछी बेच्दा आउँदैन । उहाँले वार्षिक सातदेखि आठवटा बाछा बेच्ने गर्नुहुन्छ । एउटा राम्रो बाछाको सरदर ३० देखि ४० हजार रुपियाँ पर्छ । कहिले त्यो भन्दा पनि महँगोमा पनि बेचिन्छ ।

दूध र मल (गोबर) को उहाँले हिसाब नै गर्नुभएको छैन । उहाँले गाईबाट एकछाक मात्र दूध दुहनु हुन्छ । त्यो पनि मन लाग्यो भने मात्र नत्र त्यतिकै छाड्नु हुन्छ । उहाँको चाहना हुन्छ गाईको दूध बाछा–बाछीले पिउन् । बाछा–बाछीले जति दूध खान्छ त्यति नै बलियो हुन्छ र पछि त्यसको राम्रा दाम आउँछ भनि बुझाई उहाँको छ । त्यही भएर उहाँले दूधमा त्यति ध्यान दिनुहुन्न । घरमा खानका लागि मात्र दुहुनु हुन्छ । तीन चार लिटर हुन्छ । जति सक्यो खायो नभए त्यसलाई बेच्नुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, दूधले घरको नून तेल चल्छ, त्यो हाम्रो आम्दानीको श्रोत होइन, बाछा–बाछीलाई पिउन दिन्छु, बाछा–बाछीले जति दूध पिउछन् त्यति नै हामीलाई फाइदा हुन्छ ।’

मलका जोहो
फतुरी यादवसँग गाईको पर्याप्त गोबर हुन्छ । त्यसलाई मलको रुपमा उहाँले आफै प्रयोग गर्नुहुन्छ । कहिले काही कोही खरिद गर्न आए भने बेच्नु पनि हुन्छ । नभए यताउती फ्याल्दैमा सकिन्छ । उहाँले चाहेको भए मलबाट पनि पर्याप्त आम्दानी गर्न सक्नुहुन्छ । कसैले खरिद गर्न आए भने उहाँले एक ट्याक्टर मल (गोबर) को २५ सयदेखि तीन हजार रुपियाँ लिनुहुन्छ । कसैकसैलाई त उहाँ फ्रिमै पनि दिनुहुन्छ । गाईवस्तुका लागि खानेकुरा व्यवस्था गर्दिए भने उहाँले त्यो मल त्यतिकै पनि दिनुहुन्छ ।

उहाँ भन्नुहुन्छ, मलाई मलसँग पनि त्यति मतलब छैन, कोही खरिद गर्न आए भने दिएर पठाउँछु नभए म आफ्नै खेतमा हाल्छु । खेतमा गाईको गोबर पर्याप्त दिएको कारण उब्जाउ राम्रो भइरहेको छ, रसायनिक मल दिएको भन्दा गोबरको मलले मेरो खेतमा धानको उत्पादन राम्रो छ, एक कठ्ठामा पाँच मनसम्म धान उत्पादन भएको छ, धृेरैको खेतमा यसरी उत्पादन हुँदैन ।’

गाईलाई लाग्दैन चोर
फतुरीको २०–२५ वटा गाई जहिले पनि समूहमा हुन्छ । ती गाईहरुलाई उहाँले कहिले डोरी लगाउनु भएको छैन । गाई मात्र होइन, गाईका बाछा–बाछीलाई पनि समेत उहाँले बाँध्नु हुन्न । तैपनि कोही कतै भागेको छैन । फतुरी यादवले ती गाईलाई जहाँ जसरी राख्नु हुन्छ, त्यही बसिरहेका हुन्छन् । चोर पनि लग्दैन । तीन पुस्तादेखि गाई पालन भइरहेको छ, आजसम्म न एउटा हराएको छ, न चोरी भएको छ । जब कि ती सबै गाई खुल्लै हुन्छ, कुनै पनि बाँधिएका हुँदैन । जाडोमा घरमा राखेपनि घरमा कुनै ताल्चा लगाएको हुँदैन । एउटा बाँसले बार लगाई दिएको हुन्छ । गर्मी महिनामा त सबै गाई त्यतिकै बाहिर छाडिएका हुन्छन् तैपनि गाई यताबाट उता हुँदैनन् ।

उहाँले भन्नुभयो, मेरा नाना र मामाले गाई राख्नु भएको थियो । उहाँको मुखबाट पनि गाई हराएको वा चोरी भएको सुनेको छैन । म झण्डै ६० वर्षदेखि गाई चराई रहेको छु आजसम्म एउटा पनि गाई यताउति भएको छैन ।’ कुनै गाई कहि बाटोघाटो छुटे पनि आफै घर आइपुग्छन् । घरबाट वा बाटोघाटोेबाट चोरले चाहेर पनि गाई लान सक्दैन । एउटा गाई मात्र होइन, सबै गाई लिएर जान चाहे पनि सक्दैन । त्यो गाई गइबार (गाई चराउने) सँग मात्र जान्छ । गइबार जहाँ जहाँ जान्छन्, त्यहीं त्यहीं ती गाईहरु जान्छन् । गइबार भएन भने गाई कही जाँदैन । र, त्यो समूह छाडेर कुनै एउटा गाई एक्लै पनि जान सक्दैन ।’

चोरले गाई चोरी गर्नका लागि गइबार पनि चोरी गर्नुपर्छ । एकपटक त्यस्तै भएको थियो, फतुरीको घरमा होइन, अरु कसेको घरमा पनि यसरी समूहमा गाईपालन गरेको थियो । त्यो बेला माओवादीे द्धन्द चलिरहेको थियो । माओवादीहरु कसैको घरमा गएर उसको सारा सम्पत्ति कब्जामा लियो । घरमा केही बाँकी राखेन । त्यो घरमा करिब ५० वटा गाई पनि थिए । फतुरी यादवले भन्नुभयो, ‘माओवादीहरुले ती सबै गाईलाई लैजाने चाहे तर लाख कोशिस गर्दा पनि सकेन । निकै प्रयास गर्दा पनि नसक्दा गाई चराउने (गइबार) को खोजी भयो । ती गइबारलाई अगाडी अगाडी हिडाएपछि मात्र ती सबै गाई पछि पछि हिडे । पछि ती गइबारलाई माओवादीले पठाई दिए र गाई राखे ।’

गाईले गर्छ सुरक्षा
गाईसँग हुँदा भुतप्रेत, चोर डाकाको पनि डर हुँदैन । गाईसँग रातरातभर बस्न सकिन्छ, त्यो पनि एक्लै । गाई लक्ष्मी हुन्छ, उनी देवी हुन् त्यो पनि एउटा भावना हुन्छ र त्यसले डर हराउँछन्, फतुरी यादवले भन्नुभयो, म कति दिन रातरात भर गाईसँग एक्लै हुन्छु, जंगल होस् वा समतल फाँट म धेरैदिन गाईसँग एक्लै बसेको छु । म रातीराती एक्लै हुँदा पनि एक्लैछु भनि भान हुँदैन मसँग गाई छ र म सुरक्षित छु र गाईले मलाई सुरक्षा गर्छ ।’ एकपटक फतुरी यादवसँग एकजना उसको साथी जिस्कि रहेका थिए । दुवैजना जिस्किदै भिड्नु भयो । गाईलाई लाग्यो कि कसैले फतुरीलाई कुट्न थाले ।

त्यहाँ घरमा रहेका सबै गाई कराउँदै बाहिर निस्केर ती जो जिस्किदै फतुरीसँग भिडिरहेका थिए उनलाई चारैतिर घेरेर दाँतले टोक्न थाले । थुतुनोले उल्टाउँदै पल्टाउँदै ती मान्छेलाई जथाभावी दाँतले टोक्न थालेपछि मान्छेहरु भेला भए । गाईको झुण्डले कसैलाई टेरिरहेको थिएन । फतुरी पनि ती मान्छेलाई बचाई रहनु भएको थियो तर गाईले त्यो बेला फतुरीको पनि कुरा मानिरहेको थिएन । जब गाउँलेहरु लठी लिएर हारहुर गर्न थाले अनि मात्र गाईहरुले त्यो मान्छेलाई छाडेका थिए । फतुरी यादव भन्नुहुन्छ, म गाईसँग भएपछि कसैले मलाई हात लगाउन सक्दैन, चाहे त्यो चोर होस्, डाका होस् वा भुतप्रेत किन होस् । म गाईसँग हुँदासम्म मलाई कसैले केही विगार्न सक्दैन ।’

आर्थिक अवस्था
फतुरी यादवको नाना र मामाको आर्थिक अवस्था त्यति राम्रो थिएन । जग्गा जमिन थिएन, गाईपालनबाट नै उहाँहरुको घर व्यवहार चल्थ्यो । जग्गा जमिनको नाममा चार पाँच कठ्ठा मात्र जमिन थियो । त्यसले वर्षभरिलाई पनि खान पुग्दैन्थ्यो । तर गाईले उहाँहरुको परिवार राम्रोसँग चल्थ्यो । फतुरीको मामाले अलिअलि जमिन जोड्न थाल्नु भएको थियो । त्यसपछि गाई फतुरीमा पुस्ता हस्तान्तर भयो । मामाको छोरा थिएन, एकजना छोरी मात्र थिइन् । फतुरीलाई नै छोरा जस्तो घरमा राख्न थाल्नुभयो । फतुरीले पनि मामालाई छोराको अभाव महसुश हुन दिनु भएन ।

मामा बुढो भएपछि गाई तथा सारा सम्पत्तिको हेरचार फतुरीले गर्न थाल्नुभयो । उहाँले करहर्वामा रहेको आफ्नो सम्पत्तिको कुनै वास्ता गर्नुभएन । त्यहाँ रहेको जग्गा जमिन (थोरै थियो) आफ्ना भाइहरुलाई छाड दिनुभयो र उहाँ मामाको घरमा बस्न थाल्नु भयो । उहाँ मामाको घरबाट कहिले आफ्नो घर फर्किनु भएन । गाईपालनबाट उहाँले आम्दानी गर्न थाल्नुभयो । उहाँका अहिले चारजना छोरा र एकजना छोरी छन् । उहाँले आफ्ना छोरा छोरीलाई पढाउनु भएन । उहाँ भन्नुहुन्छ, छोराछोरीले पढ्ने इच्छा देखाए पनि मेरो नै ध्यान गएन, उनीहरुलाई पनि सानैदेखि गाई चराउन लगाए, छोराछोरी नपढ्नुमा म दोषी छु तर मलाई त्यसको दुख छैन किनभने उनीहरु गलत काममा लागेका छैनन्, अहिले पनि मेरो चाहना उनीहरुले गाईको देखभाल नै गरुन् रहेको छ । म बुढो हुँदै गइरहेको छु, अब पहिलाको जस्तो सकिरहेको छैन छोराहरु त्यो सम्हालुन भनि मेरो इच्छा छ ।’

दुईजना छोराले गाई पालनमा सघाइ रहेका छन् भने दुईजना छोरा विदेशमा छन् । यी दुई छोराहरु पनि विदेश जाने भनि रहेका छन् तर फतुरीले रोकि रहनु भएको छ, धेरै दिनसम्म यसरी रोक्न सकिदैन जस्तो लाग्छ फतुरीलाई । उहाँले गाईबाट नै डेढ विघा जमिन जोड्नु भएको छ । छोराहरुले साथ दिए भने गाईपालनलाई अझै निरन्तरता दिने चाहना उहाँको छ ।

सरकारको नजर
फतुरी यादव तीन पुस्तादेखि गाई चराउँदै आउनु भएको छ तर सरकारको नजर उहाँमाथि परेको छैन । गाईमा सरकारले अनुदान दिइरहेको छ । विभिन्न सहयोग गरिरहेको छ तर फतुरीले अहिलेसम्म कुनै सहयोग पाउनु भएको छैन । फतुरी भन्नुहुन्छ, सरकारले पनि सहयोग गर्छ भनि मलाई थाह थिएन अहिले धेरैले भन्न थालेका छन् कि यतिको गाई पाल्नु भएको छ, सरकारसँग सहयोग लिएर अझै विस्तार गर्नुस् । सहयोग लिने इच्छा मेरो पनि छ तर कसरी लिने कहाँ लिने त्यो नै थाह छैन ।’ सरकारले दाना र गोठका लागि सहयोग गरेभने यसलाई अझै विस्तार गर्न सकिन्छ, व्यावसायिक रुप दिन सकिन्छ कहिबाट कुनै सहयोग नपाएको कारणले आफै जति सकिन्छ त्यही अनुसार अगाडि बढीरहेको उहाँले बताउनुभयो ।

उहाँले आफ्नो गाई छ महिना गाउँमा राख्नुहुन्छ भने छ महिना पहाड पठाउनुहुन्छ । यता घाँस पराल तथा चरिचरणको समस्या भएपछि उहाँले गाईलाई लिएर पहाड जानु हुन्छ । पहाडमा जंगलतिर गाई चराउन सजिलो हुन्छ । त्यही भएर छ महिना उतै राख्नुहुन्छ । उहाँको नानाको पालादेखि नै सिरहा धर्मपुरमा लालेको घरमा गाई राख्दै आउनु भएको हो । त्यो घरमा गाईको लागि छुट्टै गोठ बनाई दिएको छ । त्यहाँ गएर उहाँ गाई राख्नुहुन्छ । त्यहाँ राख्न दिनुको एउटै स्वार्थ हो मल ।

गाईबाट हुने जति मल सबै लालेले आफ्नो खेतबारीमा हाल्नु हुन्छ । यो काम लालेले मात्र होइन, उहाँका बुवा, हजुरबुवाले पनि गर्नुहुन्थ्यो । गाईलाई घाँस पराल दिनुको साथै गइबारलाई पनि खान बस्ने सुविधा दिएका हुन्छन् । गाईको दूध नै लालेको घरमा जान्छ । हुन त गाई दुहने चलन फतुरीको छैन । चाहिएको आवश्यकतानुसार नै दुहिन्छ । गाईको दूध बाछा–बाछीले नै खान्छन् ।