–विजयकुमार यादव
समय नदीको प्रवाह जस्तै हो, जो कहिल्यै फर्किएर आउँदैन । समयसँगै समाज बदलिन्छ, प्रविधि बदलिन्छ, मानिसको जीवनशैली बदलिन्छ र चेतनाको स्तर पनि उकासिन्छ । तर, बिडम्बना नै भन्नुपर्छ, नेपालको राजनीतिक नेतृत्व र तिनको कार्यशैली भने समयको यो गतिसँगै हिँड्न सकेन । भर्खरै सम्पन्न भदौ २३ र २४ गतेको ’जेनजी’ पुस्ताको आन्दोलनले नेपाली समाजको गर्भमा हुर्किरहेको असन्तुष्टिको ज्वालालाई सतहमा ल्याइदिएको छ ।
यो आन्दोलन केवल सडकको भीडभाड मात्र थिएन, यो देशमा परिवर्तनको एउटा यस्तो शंखघोष थियो, जसले भौतिक रूपमा ठूला संरचनाहरू नबदलिए पनि हरेक नागरिकलाई ‘केही त हुँदैछ’ वा ‘अब केही हुनुपर्छ’ भन्ने गहिरो अनुभूति गराएको छ । देशको मुहार फेर्नका लागि भएको यो आन्दोलनले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ कि अब पुरानो तरिका, पुरानो पुस्ताले देश पनि चल्दैन र राजनीति पनि चल्दैन । तर, दुर्भाग्य जसको हातमा देशको साँचो छ, ती राजनीतिक दल र तिनका शीर्ष नेताहरूको सोचमा भने परिवर्तन आएको छैन ।
स्थिर मानसिकता र पुरानै ढर्रा
नेपालको राजनीति २००७ सालको सेरोफेरोभन्दा माथि उठ्न सकेको छैन भन्दा अत्युक्ति नहोला । पात्र फेरिएलान् (कहिलेकाहीँ), तर प्रवृत्ति उही छ । राणा शासन गयो, पञ्चायत गयो, राजतन्त्र गयो, र गणतन्त्र आयो । व्यवस्थाका नामहरू फेरिए, संविधानका धाराहरू फेरिए, तर राजनीतिक दल चलाउने ‘मोडालिटी’ फेरिएन । आज पनि हाम्रा पार्टीहरू २००७ सालअघि र पछिकै सामन्ती शैलीमा सञ्चालित छन् । पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र केवल देखावटी छ । नेताहरू कार्यकर्तालाई रैती र आफूलाई मालिक ठान्ने प्रवृत्तितर्फ उन्मुख छन् ।
हामीले राजनीति बुझ्न थालेदेखि जुन अनुहारहरू टेलिभिजनको पर्दामा, पत्रपत्रिकाको पानामा र विभिन्न राजनीतिक मञ्चहरूमा देखिरहेका थियौँ, आज हाम्रा छोराछोरीले पनि तिनै अनुहारहरू देखिरहेका छन् । एउटा पुस्ता जवान भएर वृद्ध भइसक्यो, तर नेताहरू अझै ‘युवा जोश’ को कुरा गर्दै पद ओगटेर बसेका छन् । उही पात्र, उही वाकपटुता, उही भाषणको शैली, र उही आश्वासनका पोकाहरू जसको अब कुनै तुक छैन । अब जनतालाई यी कुराहरूले ‘इरिटेड’ बनाइसकेको छ ।
विश्व राजनीतिमा ३०–४० वर्षका युवाहरूले देशको नेतृत्व सम्हालिसके, प्रविधि र विकासका नयाँ आयामहरू कोरिसके । हाम्रा जनताको सोचमा पनि आमूल परिवर्तन आइसकेको छ । मानिसको खाने, लाउने, सोच्ने, पढ्ने र लेख्ने तरिका बदलिइसक्यो । हात–हातमा स्मार्ट फोन छ, दिमागमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको कुरा छ, तर हाम्रा दलहरूको ‘सफ्टवेयर’ भने अझै २०४६ सालकै ह्याङओभरमा छ ।
राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक संरचनालाई नियाल्ने हो भने त्यहाँ एउटा डरलाग्दो ‘भाइरस’ ले घर गरेको देखिन्छ । त्यो भाइरस हो– ‘चाकडी प्रथा’ र ‘विकल्पहीनताको भ्रम’ । कुनै यस्ता पात्रहरू छन्, जो सधैँ चुनाव हारिरहेका छन्, जनताले पटक–पटक अस्वीकार गरिसकेका छन्, तर पार्टीले तिनैलाई टिकट दिइरहन्छ, किन ? किनकि उनीहरू शीर्ष नेताको ‘किचेन क्याबिनेट’ का सदस्य हुन् । जसको आफ्नो वडामा १०० मत ल्याउने हैसियत छैन, पार्टीभित्र उसैको हालिमुहाली चल्छ ।
यो केवल व्यक्ति विशेषको कमजोरी होइन, यो समग्र नेतृत्वको सोचमा परिवर्तन नआएको प्रमाण हो । नेता परिवर्तन भएपछि मात्र सोच परिवर्तन हुन्छ भन्ने मान्यतालाई हाम्रा दलहरूले पूर्णतः लत्याएका छन् । जबसम्म पुराना नेताहरू कुर्सीमा रहन्छन्, तबसम्म उनीहरूले आफ्ना ‘एस म्यान’ हरूलाई नै संरक्षण दिइरहन्छन्, चाहे तिनको जनधार शून्य नै किन नहोस् ।
शेरबहादुर देउवाः मोह र सन्देश
केही दिनअघि एउटा राष्ट्रिय दैनिकमा प्रकाशित समाचारले धेरैलाई चकित बनायो । नेपाली काँग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवा आठौँ पटक चुनाव लड्ने तयारीमा हुनुहुन्छ रे ! डडेलधुराबाट २०४८ सालदेखि निरन्तर जित्दै आउनुभएका देउवा पाँच पटक देशको प्रधानमन्त्री भइसक्नुभयो । तर, उहाँको सत्तालिप्सा अझै शान्त भएको छैन । अझै पनि प्रधानमन्त्री बन्नका लागि उहाँको मरिहत्ते देख्दा लाग्छ, देशमा अरू कोही सक्षम व्यक्ति नै छैनन् ।
भर्खरैको जेनजी आन्दोलनमा देउवाजीमाथि भएको घटना दुखद् थियो ।
उहाँ र उहाँकी श्रीमतीमाथि हातपात हुनु, कुटपिट हुनु लोकतान्त्रिक संस्कार होइन । म हिंसा र अपराधको सधैँ विपक्षमा छु । एक वृद्ध नेतामाथि त्यस्तो व्यवहार हुनुहुँदैनथ्यो । तर, एउटा राजनीतिक विश्लेषकको आँखाले हेर्दा, त्यो घटना केवल कुटपिट मात्र थिएन । त्यो कुटपिटभित्र एउटा गहिरो आक्रोश लुकेको थियो । जेनजी पुस्ताले उहाँलाई कुटपिट गर्नुको लाक्षणिक अर्थ थियो, “अब पुग्यो, तपाईं राजनीतिबाट अवकाश लिनुस् ।’’ त्यो घटनापछि देउवाजी सचेत हुनुपर्ने थियो ।
उहाँले बुझ्नुपर्ने थियो कि नयाँ पुस्ताले उहाँको अनुहार अब कार्यकारी पदमा हेर्न चाहँदैनन् । उहाँले अब काँग्रेस पार्टीमा एक अभिभावकको भूमिकामा बसेर, आफ्नो अनुभवको आलोकमा नयाँ पुस्तालाई बाटो देखाइदिनुपर्ने थियो । तर, उहाँ अझै सत्ताकै खेलमा लाग्नुले उहाँले समयको पदचाप नबुझेको पुष्टि गर्छ । काँग्रेसभित्र गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा, पूर्णबहादुर खड्का, एनपी साउद, बालकृष्ण लगायतका थुप्रै युवा अनुहारहरू छन्, जसलाई अब जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्नुको साटो देउवाजी आफैँ रेसको घोडा बन्न खोज्नु दुर्भाग्यपूर्ण छ ।
केपी शर्मा ओलीः लगानीको ब्याज कति खाने ?
उता, नेकपा एमालेको अवस्था पनि भिन्न छैन । ७२ वर्षीय केपी शर्मा ओली अझै पनि राजनीतिमा उत्तिकै सक्रिय हुनुहुन्छ, जति दुई दशक अघि हुनुहुन्थ्यो । एमालेको महाधिवेशन र गतिविधिहरू हेर्दा लाग्छ, ओलीबिना पार्टी नै चल्दैन । झापाबाट चुनाव जितेर पाँचौँ पटक प्रधानमन्त्री बन्ने उहाँको सपना अझै जीवितै छ । २००८ सालमा जन्मनुभएका ओली २०२३ सालदेखि निरन्तर राजनीतिमा हुनुहुन्छ । देशका लागि उहाँले जेल नेल भोग्नुभयो, त्याग गर्नुभयो, त्यसको हामी सम्मान गर्छौं । तर, राजनीतिमा गरेको लगानीको ब्याज अब कति दिन खाने ? के राजनीति आजीवन पेन्सन आउने जागिर हो ?
उहाँको स्वास्थ्य अवस्थाले पनि उहाँलाई पटक पटक आरामको संकेत गरिरहेको छ । उहाँ बिरामी मान्छे हुनुहुन्छ, उहाँलाई दौडधूपभन्दा बढी आराम र हेरचाहको आवश्यकता छ । अब उहाँले नयाँ पिढीलाई जिम्मेवारी सुम्पिनुपर्छ । महाधिवेशनबाट कुनै अर्को व्यक्तिलाई नेतृत्व दिएर आफू ‘सल्लाहकार’ वा ‘अभिभावक’ भएर बस्नु उहाँको स्वास्थ्य र पार्टीको भविष्य दुवैका लागि हितकर हुन्छ । एमालेमा महेश बस्नेत, योगेश भट्टराई, इश्वर पोखरेल, विष्णु पौडेल, शंकर पोखरेल, सुरेन्द्र पाण्डे, महेश बर्तौला, सूर्य थापा जस्ता थुप्रै नेताहरू छन्, जो नेतृत्व हाँक्न सक्षम छन् । तर, ‘बा’ प्रवृत्तिको हाबीले गर्दा दोस्रो पुस्ताका नेताहरू ‘वेटिङ लिस्ट’ मै बुढो हुने अवस्थामा पुगेका छन्।
प्रचण्डः जेनजी बन्ने होड र एक्लिँदै गएको यात्रा
नेपालको राजनीतिमा ‘क्रान्ति’ को पर्याय मानिने पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को अवस्था झन् विडम्बनापूर्ण छ । २०११ सालमा जन्मनुभएका प्रचण्ड २०२८ सालदेखि निरन्तर राजनीतिमा हुनुहुन्छ । उहाँले देशमा ठूलो उथलपुथल ल्याउनुभयो, गणतन्त्र स्थापनामा मुख्य भूमिका खेल्नुभयो । तर, आज उहाँ आफैँलाई ‘जेनजी’ भन्न रुचाउनुहुन्छ । ७० वर्षको हाराहारीमा पुगेका नेताले २० वर्षे ठिटोसँग आफूलाई तुलना गर्नु हास्यास्पद मात्र होइन, दयनीय पनि हो । ‘जेनजीको कुम्भमा कुम्भ मिलाएर’ राजनीति गर्ने रहर अब उहाँलाई सुहाउँदैन ।
प्रचण्डले ठाउँ खाली नगरेकै कारण, नेतृत्व हस्तान्तरण नगरेकै कारण जनार्दन शर्मा जस्ता प्रभावशाली नेताहरू पार्टी छाड्ने वा विद्रोह गर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । डा. बाबुराम भट्टराई, नेत्रविक्रम चन्द ’विप्लव’, मोहन वैद्य लगायतका सहयोद्धाहरूले उहाँको साथ छाड्नुको मुख्य कारण नै उहाँको ‘एकलकाँटे’ नेतृत्व शैली र कुर्सीमा टाँसिएर बस्ने मोह हो । माओवादी आन्दोलनका थुप्रै जनयुद्धकालीन नेताहरू छन्, जसले अब अवकाश लिनुपर्ने हो । तर, उहाँहरूको सोचमा ‘म नै राज्य हुँ’ भन्ने भाव हटेको छैन । परिवर्तनको संवाहक ठान्नेहरू नै आज परिवर्तनको बाधक बनेर उभिएका छन् ।
मधेश केन्द्रित दलः वृद्धतन्त्रको नमुना
परिवर्तनको कुरा गर्दा मधेश केन्द्रित दलहरूको अवस्था झन् दयनीय छ । लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी (लोसपा) नेपालका अध्यक्ष महन्थ ठाकुरको अवस्था हेर्दा दया लाग्छ । उहाँ कुर्सीबाट आफैँ उठ्न सक्नुहुन्न, राम्रोसँग हिँडडुल गर्न सहारा चाहिन्छ, बोली प्रस्ट छैन । ८२ वर्ष नाघिसक्नु भएका ठाकुर २०१६ सालदेखि राजनीतिमा हुनुहुन्छ । उहाँ निस्सन्देह एक आदरणीय, निष्कलङ्क र सादगी नेता हुनुहुन्छ । तर, राजनीति समाजसेवा हो भने यो सक्रियता र शारीरिक स्फूर्तिको माग गर्ने क्षेत्र पनि हो । उहाँले अब शरतसिंह भण्डारी, जितेन्द्र सोनल, सुरेन्द्र झा जस्ता नेताहरूलाई पार्टी सुम्पेर सन्यास लिनुपर्ने हो । तर, ‘कुर्सी मोह’ ले उहाँलाई पनि गाँजेको छ ।
त्यस्तै, राष्ट्रिय मुक्ति पार्टीका अध्यक्ष राजेन्द्र महतोको सक्रियता पनि अबको पुस्ताका लागि ‘मजाक’ जस्तै बनेको छ । उहाँ जति नै उत्साहित भएर आए पनि, ‘बहुल राष्ट्रिय राज्य’ को जति नै ठूला कुरा गरे पनि, जेनजी पुस्ताले उहाँलाई स्वीकार्नेवाला छैन । किनकि, अहिले सडकमा भएका युवाका हजुरबुवा र बुवाले राजेन्द्र महतोको राजनीति देखिसकेका छन् । तीन पुस्ताले एउटै नेतालाई झेलिरहेका छन् । नाति पुस्ताले त्यही पात्रलाई देख्दा दिक्क मान्नु र ‘इरिटेड’ हुनु स्वाभाविक हो । उहाँले अब राजनीतिक प्रशिक्षण दिने, किताब लेख्ने र नाति–नातिना खेलाएर बस्ने बेला हो, सडकमा टायर बाल्ने उमेर उहाँको होइन ।
जनता समाजवादी पार्टी नेपालका उपेन्द्र यादवको हकमा अझै केही समय नेतृत्व गर्न सुहाउँला, तर उहाँले पनि ५–१० वर्षपछिको उत्तराधिकारी आजैदेखि तयार गर्नुपर्छ । ओली, देउवा वा ठाकुर जस्तै आजीवन अध्यक्ष बन्ने मानसिकताबाट उहाँ मुक्त हुन जरुरी छ । जनमत पार्टीका सिके राउत अहिलेका लागि ठिक विकल्प देखिए पनि, उहाँले पनि आफूलाई ‘अविकल्प’ ठान्ने भूल गर्नुहुँदैन ।
घर–घरमा विद्रोहः बालेन र रविहरूको उदय
अहिले हरेक घरमा एउटा ‘मिनी क्रान्ति’ भइरहेको छ । बुवा र हजुरबुवाहरूले वर्षौंदेखि भोट हाल्दै आएका पार्टीहरूलाई अब छोराछोरीले प्रश्न गर्न थालेका छन् । मेरो घरको डाइनिङ टेबलमा, चिया पसलमा र क्याम्पसको क्यान्टिनमा अब देउवा, ओली वा प्रचण्डको होइन, बालेन साह, रवि लामिछाने र स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको चर्चा हुन थालेको छ । यो केवल चर्चा होइन, यो एउटा ‘सिफ्ट’ हो । नयाँ पुस्ताले ‘फलानोलाई भोट हाल’ भनेर मान्ने वाला छैन । बुवा काँग्रेसी भए पनि छोरा स्वतन्त्रको झन्डा बोकेर हिँडेको छ । आमा एमाले भए पनि छोरी रास्वपाको घण्टी बजाउँदै हिँडेकी छिन् ।
यो यथार्थलाई पुराना दलहरूले अझै स्वीकार गर्न सकेका छैनन् । उनीहरूलाई लाग्छ, “हाम्रो संगठन बलियो छ, भोट त हाम्रै हो ।’’ तर उनीहरूले बिर्सिएका छन् कि त्यो संगठन भित्रका सदस्यका छोराछोरीहरू नै आज जेनजी आन्दोलनका सिपाही बनेका छन् । परिवर्तनको बिगुल अरूले होइन, तिनै नेताका घरभित्रका नयाँ पुस्ताले फुकिरहेका छन् ।
फागुन २१ र भविष्यको बाटो
आगामी फागुन २१ गते हुन गइरहेको प्रतिनिधि सभाको उप–चुनाव (वा मध्यावधि÷आम चुनाव, सन्दर्भ अनुसार) एउटा ठूलो परीक्षा हो । यो केवल सिटको जित–हारको कुरा होइन, यो पुरानो सोच र नयाँ सोचबीचको जनमत संग्रह हो । मेरो स्पष्ट विचार छ, नेता परिवर्तन भएपछि मात्र सोच परिवर्तन हुन्छ । एउटै व्यक्तिले ३० वर्ष नेतृत्व गरेर “अब म नयाँ सोच ल्याउँछु’’ भन्नु दिउँसै रात पार्नु जस्तै हो । पुरानो नेतासँग पुरानै ब्यागेज हुन्छ, पुरानै गुट हुन्छ, पुरानै रिसइबी हुन्छ र पुरानै कार्यशैली हुन्छ । देशमा जस्तोसुकै राजनीतिक परिवर्तन आए पनि, संविधान जतिसुकै उत्कृष्ट लेखिए पनि, ड्राइभिङ सिटमा बस्ने चालक यदि उही पुराना र दृष्टि कमजोर भएका छन् भने गाडी दुर्घटनामा पर्नु वा गन्तव्यमा नपुग्नु निश्चित छ ।
देश परिवर्तन भयो, अब पालो सोच परिवर्तनको हो । र, सोच परिवर्तनका लागि पात्र परिवर्तन अनिवार्य शर्त हो । यदि अहिलेका स्थापित दलहरूले यो जेनजी आन्दोलनको भावनालाई बुझेर, सम्मानजनक रूपमा नेतृत्व हस्तान्तरण गर्दैनन् भने आउने दिन उनीहरूका लागि निकै खराब हुनेवाला छ । इतिहासले उनीहरूलाई ‘परिवर्तनका संवाहक’ को रूपमा होइन, ‘सत्ताका भोका’ वृद्धहरूको रूपमा सम्झिनेछ । हजुरबुवा र बुवाले दिएको भोटले मात्र अब चुनाव जितिँदैन, किनकि भविष्य बोकेका नाति–नातिनाहरूले अब आफ्नो भविष्य आफैँ कोर्ने निर्णय गरिसकेका छन् । समय घर्किसकेको छैन, तर घण्टी बजिसकेको छ । पुराना दल र नेताहरूले बेलैमा चेतुन्, नयाँ पुस्ता विकल्प खोज्न होइन, विकल्प बन्न अगाडि बढिसकेको छ । (लेखक विजयकुमार यादव (सिरहा) जसपा नेपालका नेता हुनुहुन्छ)
तपाईको प्रतिक्रिया