मधेश आन्दोलनलाई भारतको नजरले हेर्नु नै विडम्बना हो

–जितेन्द्र सोनल
महामन्त्री, तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी

तराई मधेशमा जारी आन्दोलनको क्रममा भदौ २९ गते समातिएका जितेन्द्र सोनल १८ दिनपछि रिहा हुनुभयो । आन्दोलनमा सहभागि भइरहेको बेला ट्रकमा आगो लगाउन संलग्न रहेको भन्दै प्रहरीले उहाँलाई बाराबाट समातेको थियो तर अदालतले गैरकानुनी ढंगबाट मुद्दा चलाएर भन्दै उहाँलाई रिहा गर्न आदेश दिएको थियो । समातिए लगतै सहमहामन्त्रीबाट मन्त्री हुनु भएका सोनलसँग सहारा टाइम्सले गरेको कुराकानीको मुख्य अंशः

महामन्त्री बन्नकै लागि जेल जानुपर्ने अवस्था देखियो नि त किन त्यस्तो ? 
–त्यस्तो होइन, जेल जानु र महामन्त्री बन्नु मेरो लागि संयोग मात्र हो । पार्टीले पहिलादेखि नै तयारी गरिरहेको थियो । संयोगले त्यही बेला घोषणा भयो त्यसैले त्यस्तो देखिएको छ । म मधेशको मुक्तिका लागि जेल गएको हुँ, कुनै पदका लागि होइन ।

महामन्त्री बनाउनु पर्छ भनि पहिलादेखि नै पार्टीमा आवाज उठाउँदै आउनु भएको थियो होइन ?
–राजनीतिक गरेपछि पदको स्वार्थ देखाउनु कुनै नौलो कुरा होइन । सांगठनिक रुपले काम गरेपछि त्यहाँ पदको आवश्यकता पर्छ नै तर तपाईले भने जस्तो महामन्त्रीको चाहना त थियो तर म असन्तुष्ट थिइनन् । पार्टीका एउटा जिम्मेवारीमा बसेर काम गर्न सजिलो होस् भनेर मैले आकांक्षा देखाएकै हुँ तर असन्तुष्ट चाहि होइन ।

तपाईले धरै पहिले उठाएको बुँदे मागको बारेमा के भइरहेको छ, त्यसैको नतिजा महामन्त्री त होइन ? 
–यो जिवन्त पार्टीभित्र यो सब भइ रहनु राम्रो कुरा हो । मैले १३ बुँदे माग राखेको आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थका लागि होइन । पार्टीकै हितमा राखेको हुँ । पार्टीलाई ठिक ढंगबाट सञ्चालनका लागि सुझाव पत्र जस्तो दिएको हुँ । त्यो माग अहिले पनि जिवित छ । बेला आएपछि त्यो मागको सम्बोधन गर्ला भने विश्वास पनि छ तर अहिलेको सन्दर्भमा १३ बुँदे मागलाई प्राथमिकतामा राखेको छुइन । सरकारसँग मधेशीको अधिकारका लागि लडि रहेका छन् । लडाईमा ४५ जनाभन्दा बढीले ज्यान गुमाई सकेका छन् । पार्टीका सम्पूर्ण भातृ संगठनहरु आन्दोलनमा छन् । यस अवस्थामा त्यो १३ बुँदेको कुरा गर्नु औचित्य छैन । समय आएमा फेरि त्यसको बारेमा कुरा गर्न सकिन्छ ।

महामन्त्री जस्तो व्यक्तिलाई प्रहरीले विनाकारण १८ दिनसम्म किन थुनेर राख्यो त ?
–पहिलो कुरा त प्रहरी प्रशासनलाई भ्रम थियो कि पार्टीका ठूलै मान्छेलाई समातेपछि आन्दोलन कमजोर हुन्छ । त्यसको डरले आरु नेताहरु, अरु कार्यकर्ताहरु आन्दोलनमा आउँदैन र आन्दोनल समाप्त हुन्छ तर उनीहरुले सोचेको भन्दा धेरै फरक भयो । जनताहरु झन सडकमा आए । पहिला पहिलाको आन्दोलनमा हुन्थ्यो कि आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने नेतालाई समातेपछि आन्दोलन कमजोर हुन्थ्यो र बाध्य भएर आन्दोलनकारीले घुँडा टेक्नु पथ्र्यो । अब ती कुराहरु इतिहास भइसक्यो । अब जनता धेरै सचेत भइसकेका छन् ।

१८ दिनसम्म जेलमा रहनु भयो त्यहाँबाट बाहिरको अवस्थालाई कसरी बुझ्नु भयो ?
–यतिका परिवर्तन भइसक्दा पनि राज्यको सोच उही पुरानो शैलीको रहेको छ । राणकालमा, राजाकालमा प्रहरी प्रशासनले गर्ने व्यवहार र अहिलेको व्यवहारमा खासै कुनै अन्तर देखिन मैले । प्रहरीको बोली, व्यवहार भाषा उनी पंचायती शैलीको रहेको छ । म १० दिन प्रहरीको कष्टडीमा बसे र मैले त्यही अनुभव गरे ।  म जस्तो व्यक्तिसँग प्रहरी प्रशासनले त्यस्तो व्यवहार गर्छन् भने गाउँ घरका सोझा सिधासँग कस्तो व्यवहार गर्दै होला । अर्को कुरा राजनीतिक प्राणी भएका कारण यो आन्दालनको क्रममा थुना राख्यो । त्यसले मन निकै छटपट्टी भयो । बाहिरको वातावरण हेर्दा कुदी हालौ जस्तो लाग्थ्यो । तर, राजनीतिक मुद्दामा अधिकारका लागि लडि रहेकाबेला समातिनु त्यो पनि एउटा आन्दोलन हो भनेर चित्त बुझाए । थुनामा हुँदा पनि आन्दोलनमै हुँ जस्तो लाग्यो । मैले मधेशी जनताको मुक्तिका लागि त्यहाँ पनि अनशन बसे । भोका हड्ताल गरे । मलाई धरौटी बुझाउन भनिरहेको थियो । मैले दिन मानिन् । राजनीतिक बन्दी भएर पनि धरौटी दिइन्छ, बरु राख्नुछ भने राख्नुस कति दिन राख्नुहुन्छ पनि भने । त्यसपछि सिडियोलाई अधिकारै नभएको कानुन प्रयोग गरेर समातिएको रहेछ भनि अदालतले ठहर गरी मलाई छाड्यो । यो मधेशको जित हो जस्तो लाग्यो ।

यो आन्दोलन कति दिनसम्म चल्छ ?
–हेर्नुस्, यो आन्दोलन हामीले रहरले गरेको होइन, अधिकारका लागि गरेका हौं । यत्रो दिनदेखि बन्द छ । जनताले दुख पाएका छन् । त्यो कुरा हामीले पनि बुझेका छौ । तर त्यसको दोषी सरकार हो । सरकारले यो कुरा बुझ्नुपर्छ । लामो आन्दोलनलाई कसरी सम्बोधन गर्न सकिन्छ त्यो बुझ्ने काम सरकार हो । जनताले दुख पाएका छन् भने भोली गएर सुख पनि पाउँछन् भने कुरा पनि जनताले बुझेका छन् । तीन दलका नेताहरुले बहुमतको आधारमा मधेशी, आदिवासी जनजातिलगायत उत्पीडित समुदायको कुरै नसुनी जवर्जस्ती सविधान जारी गरे । हामी झण्डै दुई वर्षदेखि नै आन्दोलनमा छौ र त्यसैको देन हो अहिलेको आन्दोलन । यतिका दिनदेखि आन्दोलन हुँदा पनि यी तीन दलले पेलेर भएपनि सविधान जारी गरे । तर, त्यो सविधानलाई दुई तिहाई भन्दा बढी जनताले अस्वीकार गरिसकेका छन् ।

मधेशको आन्दोलन जमिन्दार र भारतले गरेको आरोप छ नि ?
–जसले यो आरोप लगाएका छन् त्यसलाई पनि मैले आफ्नो विगत हेर्नका लागि सल्लाह दिन चाहन्छु । त्यही मधेशमा जसलाई उनीहरुले जमिन्दार भनिरहेका छन् त्यसको घरमा बसेर आन्दोलन गरे । संघर्ष गरे । फाइदा लिनेसम्म फाइदा लिए तर आज आएर कुरा मिलेको छैन भने मधेशको आन्दोलनलाई जमिन्दारको आन्दोलन देखि रहेका छन् । यो जतिको दुर्भाग्य के हुनसक्छ । म यसलाई दुर्भाग्य नै भन्छु । मधेशमा अब कोही जमिन्दार छैन । सबै समान भइसकेका छन् । मधेश आन्दोलनले जुन गति लिएका छन् त्यसले सबै शासकहरुको कुर्सीलाई हल्लाई दिएको छ । नेपाल देश नै यस्तो देश हो जहाँ जे गरेपनि भारतसुँग जोडेर हेर्ने गर्छन् । नेपालमा एउटा पत्ता हलियो भने यो भारतले हलाएको हो भन्ने ठाउँ हो । त्यसैले यो आन्दोलनलाई यस्तै आरोप लाग्नु कुनै नयाँ कुरा होइन । सविधान निर्माण भएपछि कुन देशले विज्ञप्ति जारी गरेर सविधान निर्माणप्रति खुलेर समर्थन गरेका छन् ? कुनैले खुलेर समर्थन गरेका छैन एक चीन बाहेक । तर त्यसको विरोध कहाँ हुन्छ ? यूरोपियन युनियनले पनि खुलेर समर्थन गरेका छैन । अमेरिकाले गरेका छैन । तर, उनीहरुको विरोधमा कोही पनि बोल्न चाहदैन । भनिन्छ, कमजोर मौगी सबके भौजाई अर्थात जो कमजोर हुन्छ त्यसलाई सबैले हेप्छ । भारत नजिकमा छ आउँ जाउँ गर्न सजिलो छ । नेपाली जनता त्यसको निकट भएको कारणले त्यसलाई विरोध गर्न सबैलाई सजिलो भएको छ । त्यसैले म भन्न चाहन्छु कि यो आन्दोलनमा भारतको कुनै सहयोग र समर्थन छैन । यो मधेशी जनताले गरेको आन्दोलन हो । काठमाडौबाट विश्लेषण गरेर हुँदैन । जनता हेर्नुछ भने वीरगञ्जको नाकामा जानुस् । सुनौली नाकामा जानुस् । बिराटनगर नाकामा जानुस् । हजारौ हजार जनता सडकमा छन् । नाकालाई पूरै ठप्प पारेर बसेका छन् । अनि कसरी मालसमान ओहर दोहर हुनसक्छ । भारतबाट कुनै हालतमा मालसमान आउने अवस्था छैन । जहाँ जहाँ हाम्रो आन्दोलन कमजोर हुन्छ । जहाँ सँख्या बढी हुँदैन त्यहाँबाट मालसमान आएकै छ । यदि भारतले नाकाबन्दी लगाएको भए विराटनगर, भैरहवा, काकरभिटा नाकाबाट कसरी गाडीहरु आउथ्यो । यो सबै आरोप मात्रै हो र हामीले यी आरोप तिर कुनै ध्यान दिएको छैन । हाम्रो एउटो मिसन भनेको आन्दोलन हो र आन्दोलनबाट अधिकार लिनु हो ।